⚖️ Temel Hukuk Bilgisi — 1. Ünite Ders Notları ve Kitap Cevapları

1. Ünite: Haklarımızı, Borçlarımızı ve Yükümlülüklerimizi Biliyor muyuz? (MEB Ders Kitabı Sayfa 15 – 64 Tam Uyumlu)

Ünite Özeti: Hak ve borç kavramları, hakların ve borçların kaynakları, hak kazanımı ve kaybı, iyi niyet ve dürüstlük kuralları, hakların sınıflandırılması ve sınırlandırılması, borç ilişkisinin unsurları, borcu sona erdiren sebepler ve sözleşme türleri incelenmektedir.

🟦 Temel Terimler:
• Hukuk Düzeni: Toplumsal ilişkileri düzenleyen, devletin yaptırım gücüyle desteklenmiş hukuk kuralları sistemidir.
• Hak: (TDK) Adaletin, hukukun gerektirdiği veya birine ayırdığı şey, kazanç. (Hukuk) Hukuk düzeni tarafından korunan ve sahibine bu korumadan yararlanma yetkisi verilen menfaattir.

❓ Hazırlık Sorusu (Sayfa 15): Hukuk düzeni ve hak arasında nasıl bir ilişki vardır?

✅ Cevap: Hukuk düzeni ile hak arasında ayrılmaz bir bağ vardır. Hukuk düzeni, bireylerin menfaatlerini ve özgürlüklerini korumak için kurallar koyar; bu kuralların bireylere sağladığı koruma ve yetkilere “hak” denir. Hukuk düzeni olmasaydı haklar devlet gücüyle korunamazdı; haklar olmasaydı hukuk düzeni amacını kaybederdi.

İnsanların sosyal hayatını uyum içerisinde sürdürebilmesi için uyduğu kuralların tamamına toplumsal düzen kuralları (sosyal düzen kuralları) denir.

Kural Türü	Tanımı ve Özelliği	Yaptırım Türü	Kitaptaki Örnekler
1. Din Kuralları	Allah tarafından konulmuş ve peygamberler aracılığıyla ulaştırılmış emir ve yasaklardır.	Manevi (Günahkâr sayılma, toplum dışına itilme)	Dürüst olmak, hırsızlık yapmamak, canlılara zarar vermemek
2. Ahlak Kuralları	İyilik-kötülük, doğruluk-yanlışlık değer yargılarıdır. Öznel (kişinin kendi iç dünyasına karşı) ve Nesnel (diğer bireylere karşı) olarak ikiye ayrılır.	Manevi (Ayıplanma, toplum dışına itilme)	• Öznel Ahlak: Başkaları hakkında kötü düşünmemek, yalan söylememek. • Nesnel Ahlak: Fakirlere yardım etmek, verilen sözü tutmak.
3. Görgü Kuralları	Gündelik ilişkilerde konuşma, yeme-içme, oturuş, törenlerde giyinme biçimlerini gösteren kurallardır (adabımuaşeret).	Manevi (Görgüsüz, kaba veya saygısız sayılma)	Başkası konuşurken dinlemek, kibarca yemek yemek, selam vermek, misafir ağırlamak
4. Örf-Âdet Kuralları	Toplumda uzun zamanda sürekli tekrarlanarak oluşan geleneksel kurallardır.	Manevi (Kınama)	Geleneksel dayanışma ve tören kuralları
5. Hukuk Kuralları	Toplumun huzur ve güvenliğini sağlayan, genel, soyut, emir ve yaptırım içeren, devlet gücüyle desteklenen kurallardır.	Maddi Yaptırım (Müeyyide): Ceza, Cebrî İcra, Tazminat, Hükümsüzlük, İptal	Vergi ödemek, trafik kurallarına uymak

🟨 Sınav İpucu & Hafıza Kodu:
• Ders kitabında (Sayfa 16) “yalan söylememek” öznel ahlaka, “verilen sözü tutmak” nesnel ahlaka örnek verilmiştir.
• Hukukun 5 Maddi Yaptırım Türü (Şema 1.2 – “TİC-Hİ”): Tazminat | İptal | Ceza | Hükümsüzlük | İcra (Cebrî İcra).

❓ Hazırlık Çalışması (Sayfa 16): İnsanlar, her istediğini yapabildikleri bir toplumda daha mı mutlu olurlardı?

✅ Cevap: Hayır, mutlu olamazlardı. Kuralların ve sınırların bulunmadığı bir ortamda kaos oluşur; güçlü olan zayıfı ezer, kimsenin can ve mal güvenliği kalmaz. Özgürlüklerin korunması ancak kuralların varlığıyla mümkündür.

🟦 Maddi Yaptırım Türleri (Sayfa 18):
1. Ceza ve Güvenlik Tedbiri: Hapis (ağırlaştırılmış müebbet, müebbet, süreli) ve adli para cezası. Güvenlik tedbiri (haklardan yoksun bırakılma, sınır dışı edilme vb.).
2. Cebrî İcra: Borcun devlet gücüyle zorla yerine getirilmesi (tahliye, haciz).
3. Tazminat: Zararın giderilmesi (Maddi ve Manevi tazminat).
4. Hükümsüzlük: Kanuni koşullara uyulmadan yapılan işlemin geçersizliği (resmî memur önünde yapılmayan evlilik).
5. İptal (Bozma): Hukuka aykırı idari işlemlerin idari yargıca kaldırılması (haksız kamulaştırmanın iptali).

🟩 Özelliklerine Göre Hukuk Kuralları (Şema 1.3 – Sayfa 18-19):
1. Emredici Kurallar: Uyulması zorunlu, aksi kararlaştırılamayan kurallar (Hız sınırını aşmamak).
2. Tamamlayıcı Kurallar: Tarafların aksini belirlemedikleri durumlarda uygulanan kurallar (Aksi kararlaştırılmadıkça borçların aynı anda ifası).
3. Tanımlayıcı Kurallar: Kavramları açıklayan kurallar (TMK md. 19 Yerleşim yeri tanımı).
4. Yorumlayıcı Kurallar: Belirsiz ifadeleri açıklayan kurallar (TBK md. 91: “Ayın ortası” = Ayın 15. günü).

1.1.1. Hak, Borç ve Yükümlülük (Sayfa 19-20): Hak sahibi varlıklara kişi (şahıs) denir. Hakkın 3 unsuru: Kişi (irade), Menfaat, Hukuki koruma.

İrade Teorisi: Hak, insan iradesidir; bir iradenin diğer iradeye üstünlüğüdür.
Menfaat Teorisi: Hak, hukuken korunan menfaattir; iradeyi harekete geçiren sebep menfaattir.
Karma Teori: Hak, hukuken korunan ve sahibine bu korunmadan yararlanma yetkisi (irade kudreti) tanıyan menfaattir.
1.1.2. Hak ve Yükümlülük İlişkisi (Sayfa 20): Tahterevallinin iki tarafı gibidir. Anayasa md. 12’ye göre temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da kapsar.

Hak (Sayfa 21 – Tablo 1.1)	Karşılığındaki Yükümlülük
Bay A’nın kuradan indirimli konut alma hakkı	Peşinatı ve taksitleri tam ve zamanında ödeme yükümlülüğü
Bay B’nin çalıştığı iş yerinden maaş alma hakkı	İşine devam edip iş kanunu ve sözleşmeye uygun hareket etme yükümlülüğü
Kiracının kiraladığı evi kullanma hakkı	Kira bedelini süresi içinde ödeme yükümlülüğü
Bayan A’nın denizden tuttuğu balıklar üzerinde mülkiyet hakkı	Balıkları satmak isterse haksız rekabet yapmama yükümlülüğü
Bayan A’nın vefat eden annesinin malları üzerinde miras hakkı	Miras hakkını kanuna uygun kullanma yükümlülüğü
Bayan C ve Bay A’nın çocukları üzerinde velayet hakkı	Çocukları üzerinde dikkat ve özen yükümlülüğüne uygun hareket etme
Bay A’nın düşüncelerini söyleyebilme hakkı	Kendisiyle aynı fikirde olmayanlara saygı duyma yükümlülüğü
Her bireyin eğitim alma hakkı	Eğitime düzenli devam etme ve kurallara uyma yükümlülüğü
Bayan A’nın Y şirketinden kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkı	Y şirketinin bu bilgilerin gizliliğini koruma ve amacına uygun kullanma yükümlülüğü
Bay A’nın iş sözleşmesine göre çalışma hakkı	Çalışma saatlerine uyma ve iş yerine düzenli gitme yükümlülüğü

1.1.3. Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Değişikliklerin Etkisi (Sayfa 22 – Şema 1.5):
• Siyasi Etkiler: Altyapı yatırımları, ticaret anlaşmaları, kira uyuşmazlıklarına 1 Eylül 2023 itibarıyla arabuluculuk şartı getirilmesi.
• Sosyal Etkiler: Sosyal medya, dijital alışveriş ve kişisel verilerin korunması düzenlemeleri.
• Ekonomik Etkiler: Tüketici koruma mevzuatı ile piyasada güven ve rekabet dengesinin sağlanması.

❓ DÜŞÜN-YORUM Etkinliği (Sayfa 23): Sosyal çevrenizde sahip olduğunuz haklar size ne gibi borç ve yükümlülükler getirir?

✅ Cevap: Eğitim hakkı okul kurallarına uyma ve kamu malını koruma; sağlıklı çevrede yaşama hakkı doğayı kirletmeme; mülkiyet hakkı vergi ödeme ve başkalarının mülkiyetine saygı duyma; ifade özgürlüğü ise başkalarının şeref ve haysiyetine saldırmama (hakaret etmeme) yükümlülüğü getirir.

🟦 Şema 1.6: Normlar Hiyerarşisi (Sayfa 24 – Yukarıdan Aşağıya 5 Basamak):
1. Anayasa ➔ 2. Kanunlar ve Usulüne Uygun Kabul Edilmiş Milletlerarası Antlaşmalar ➔ 3. Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ➔ 4. Yönetmelikler ➔ 5. Genelgeler.
(Alttaki norm üstteki norma aykırı olamaz!)

🟨 Şema 1.7: Anayasa Değişikliği Süreci (Sayfa 25):
• Teklif: En az 200 milletvekili.
• Görüşme: 2 defa görüşülür (arada en az 48 saat serinleme süresi). Maddeler 1. ve 2. oylamada ayrı ayrı, 3. oylamada tümüyle oylanır.
• 360 Altı Oy: Reddedilir.
• 360 – 399 Oy: CB onaylayamaz; TBMM’ye geri gönderir veya mecburi halkoylamasına sunar.
• 400 ve Üstü Oy: CB onaylayabilir, geri gönderebilir veya ihtiyari halkoylamasına sunabilir.
• Referandum Kabul: Geçerli oyların %50+1‘i.

🟩 Şema 1.8: Kanun Yapma Süreci (Sayfa 26):
1. Milletvekillerince Kanun Teklifi sunulur.
2. İlgili komisyonlarda görüşülür.
3. TBMM Genel Kurulunda oylanır ve Cumhurbaşkanı’na gönderilir.
4. CB 15 gün içinde imzalarsa Resmî Gazete’de yayımlanır veya TBMM’ye geri gönderir (Bütçe kanunları geri gönderilemez!).
• Yürürlük: Yürürlük tarihi belirtilmemişse Resmî Gazete’de yayımlandığı günü takip eden günden itibaren 45 gün sonra yürürlüğe girer.

Sayfa 27 Özeti:
• Milletlerarası Antlaşmalar (Anayasa md. 90): Kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalarla kanunlar farklı hükümler içerirse milletlerarası antlaşma esas alınır.
• 1.2.2. Sözleşmelerden Doğan Haklar: Emredici kurallara, kamu düzenine, ahlaka ve kişilik haklarına aykırı olmamak kaydıyla yapılan sözleşmelerden doğar.

❓ Hazırlık Çalışması (Sayfa 24): “Herkes eşittir ve herkesin her şey üzerinde eşit hakkı vardır.” teorisini tartışınız.

✅ Cevap: İnsanlar doğuştan eşit onur ve haklara sahiptir; ancak herkesin her şey üzerinde kuralsız hak iddia etmesi kargaşa yaratır. Bu nedenle eşitliğin korunması için hakların sınırlarının hukuk düzeni (mevzuat) tarafından belirlenmesi gerekir.

❓ TARTIŞ-YORUM (Sayfa 28) & YAZI-YORUM (Sayfa 29) Etkinlik Cevapları

✅ Sayfa 28 (Münazara): Yasal dayanağı (hukuki koruması) olmayan bir menfaat hukuken dava ve talep edilemeyeceği için pozitif hukukta “hak” sayılmaz.
✅ Sayfa 29 (Kompozisyon Özeti): Yasalar bireylerin özgürlük sınırlarını çizerek hak çatışmalarını önler. Yasal sınırlara uymak başkalarının haklarını güvenceye alır ve toplumsal barışın devamını sağlar.

Hakkın Kazanılmasına Yol Açan 3 Olgu (Şema 1.9 – Sayfa 30): 1) Hukuki Olay (Doğum, ölüm), 2) Hukuki Fiil (İnsan iradesiyle gerçekleşen eylemler; hukuka uygun veya hukuka aykırı fiil), 3) Hukuki İşlem (İrade açıklaması: evlenmek, kira sözleşmesi).
Hakkın Kazanılma Yolları (Tablo 1.2 – Sayfa 31):
- Aslen Kazanma: İlk sahibi olarak kazanma (Denizden balık tutma [Hukuki fiil], şarkı telifi, patent).
- Devren Kazanma: Mevcut sahibinden devralma (İkinci el araba almak, dükkân tapusu devri [Hukuki işlem]).
- Tesisen Kazanma: Hakkı devretmeyip üzerinde yeni bir hak kurma (Evini kiralamak, komşuya geçit hakkı [TMK md. 747/1] tanımak [Hukuki işlem]).
1.3.2. Hak Kaybı Durumları (Şema 1.10 – Sayfa 31): Nispi Kayıp (Hakkın başkasına devredilmesi; bisikleti satmak) ve Mutlak Kayıp (Hakkın tamamen yok olması; toprak kaymasıyla arazinin yok olması, ölümle kişilik hakkının bitmesi).

🟦 Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu – TİHEK (Şema 1.11 – Sayfa 32):
İnsan haklarını korumak, ayrımcılığı önlemek ve işkence/kötü muameleyle mücadele etmekle görevlidir. Cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi/siyasi görüş, etnik köken, servet, doğum, medeni hâl, sağlık durumu, engellilik ve yaş temellerine dayalı ayrımcılık ihlallerinde gerçek ve tüzel kişiler internet üzerinden ücretsiz başvurabilir.

🟨 Kitap Sayfa 32 Basım Hatası Uyarısı: Kitapta “kira sözleşmesinde ev sahibi dükkânı teslim ettiğinde mülkiyet hakkını kaybeder, kiracı mülkiyet hakkını kazanır” denilmiştir; doğrusu kullanma hakkı (ve zilyetlik) kazanılmasıdır.

🟩 1.4.1. İyi Niyet Kuralı (TMK md. 3 – Sayfa 34):
• Nerede Geçerlidir? Hakların kazanılması aşamasında.
• Tanım: Gerekli özeni gösterse dahi hakkın kazanılmasına engel olan eksikliği bilmeyen kimsenin korunmasıdır.
• Kitap Örneği: Sıradan vatandaşın yetkili bayiden aldığı aracın boyalı çıkmasında iyi niyeti korunur; ancak oto kaporta ustasının açık pazardan 10.000 TL ucuza incelemeden aldığı araçta iyi niyeti korunmaz.

🟦 1.4.2. Dürüstlük Kuralı (TMK md. 2 – Sayfa 35-36):
• Nerede Geçerlidir? Hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi aşamasında.
• Tanım: Makul, dürüst ve namuslu bir kimseden beklenen objektif davranış yükümlülüğüdür. Hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk korumaz.
• Kitap Örneği: Borcu haklı sebep yokken sabaha karşı ödemeye çalışmak, parayı alacaklının yüzüne fırlatmak, davayı kötü niyetle uzatmak.

❓ SORU-YORUM Etkinliği (Sayfa 36): İyi niyet ve dürüstlük kuralına ilişkin örnek olay analizi

✅ Örnek Olay ve Çözümü: Bakım alacaklısına ölünceye kadar bakan kişiye karşı, mirasçıların ölüm sonrasında “sözleşme şekline uygun yapılmamış” diyerek taşınmazı vermekten kaçınması TMK md. 2 Dürüstlük Kuralına aykırıdır (hakkın kötüye kullanılmasıdır). Buna karşılık, bir kişinin yasadan doğan hakkını zamanaşımı süresi içinde dilediği zaman kullanması hakkın kötüye kullanılması sayılmaz.

1.5.1. Kamu Hakları (Georg Jellinek Sınıflandırması – Sayfa 38-40):

Negatif Statü Hakları (Koruyucu Haklar – Anayasa md. 17-40): Kişiyi devlete karşı korur, devlete “müdahale etmeme” yükümlülüğü yükler (Yaşama ve kişi dokunulmazlığı, konut dokunulmazlığı, haberleşme, seyahat, din ve vicdan, düşünceyi açıklama, bilim ve sanat, basın, dernek kurma, mülkiyet hakkı [md. 35], hak arama hürriyeti).
Pozitif Statü Hakları (İsteme Hakları – Anayasa md. 41-65): Devletten olumlu bir davranış, hizmet ve yardım isteme haklarıdır (Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı [md. 42], çalışma hakkı, sendika, grev, sağlık ve çevre, konut hakkı, sosyal güvenlik hakkı).
Aktif Statü Hakları (Siyasal Katılma Hakları – Anayasa md. 66-74): Devlet yönetimine katılma haklarıdır (Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme [md. 67], parti kurma, kamu hizmetlerine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe ve bilgi edinme hakkı).

1.5.2. Özel Haklar (Şema 1.13 – Sayfa 41-42):

Niteliklerine Göre: Mutlak Haklar (Herkese karşı ileri sürülebilir: Mülkiyet, sınırlı ayni haklar, telif, patent, kişilik hakları, velayet, vesayet) ve Nispi Haklar (Sadece ilişkinin tarafına karşı ileri sürülebilir: Alacak hakkı).
Konularına Göre: Kişilik Hakları (Manevi varlıklar: şeref, isim, resim) ve Mal Varlığı Hakları (Mülkiyet, alacak, telif).
Etkilerine Göre: Yenilik Doğuran (İnşai) Haklar (Kurucu: alım hakkı | Değiştirici: ayıplı mal değişimi | Bozucu: istifa, azil, sözleşme feshi) ve Yenilik Doğurmayan (Alelâde) Haklar.
Kullanılmalarına Göre: Devredilebilen Haklar (Mülkiyet, alacak, telif) ve Devredilemeyen Haklar (Nişan bozma, ergin kılınma, soy bağının reddi, nafaka, oturma hakkı).

🟨 Tablo 1.3: Kamu Hakları ile Özel Haklar Arasındaki Temel Fark (Sayfa 43):
Kamu hakları devlet ile birey arasındaki ilişkiyi düzenler ve yararlanmak için vatandaşlık gibi şartlar arandığından herkes eşit değildir. Özel haklar ise bireyler arası ilişkileri düzenler ve yararlanmada eşitlik ilkesi geçerlidir.

Anayasa md. 13 Sınırlandırma İlkeleri (Sayfa 44): Sadece Anayasa ve kanunlarla, hakkın özüne dokunulmaksızın, Anayasa’da belirtilen özel sebeplerle, demokratik toplum düzenine, lâik Cumhuriyete ve ölçülülük ilkesine uygun olarak sınırlandırılabilir.
1.6.1. Olağanüstü Durumlarda Sınırlandırma Sebepleri (Şema 1.14 – Sayfa 45): 1) Savaş, 2) Seferberlik, 3) Olağanüstü Hâl (OHÂL) (Tabii afet, tehlikeli salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım, yaygın şiddet hareketleri).
1.6.2. Olağan Durumlarda Sınırlandırma Sebepleri (Sayfa 45): Tıbbi zorunluluklar, mahkeme/hâkim kararları, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması, başkalarının hak ve şöhretinin korunması, devlet sırrı, meslek sırları vb.

🟦 1.7. Borç İlişkisinin 3 Asli Unsuru (Şema 1.15 – S. 47):
1. Borçlu: Edimi yerine getirmekle yükümlü taraf.
2. Alacaklı: Edimi talep etmeye yetkili taraf.
3. Edim (Borcun Konusu): Verme, yapma veya yapmama davranışı (yerine getirilmesine ifa denir).
• 1.8. Borçtan Doğan Haklar (S. 48-49): Birincil (Asli) Haklar (Alacak hakkı; faiz ise feri haktır) ve İkincil (Tali) Haklar (Yenilik doğuran haklar ve Defi [savunma] hakları).

🟩 1.9. Borcun Kaynakları (Şema 1.17 – S. 50-52):
1. Sözleşmeler (TBK md. 1): Karşılıklı uygun irade beyanı.
2. Haksız Fiiller (TBK md. 49): 4 Unsuru: Hukuka aykırı fiil, Zarar, İlliyet bağı, Kusur.
3. Sebepsiz Zenginleşme (TBK md. 77): Haklı sebep olmadan başkası aleyhine zenginleşme (Örn: Yanlış IBAN’a para gönderme; dava süresi 2 yıl ve 10 yıl).
4. Kanundan Doğan Borçlar: Nafaka borcu.

🟨 1.10. Borcu Sona Erdiren 7 Sebep (Şema 1.18 – Sayfa 53-55):
1. İfa (Ödeme/yerine getirme) | 2. İbra (Alacaklının sözleşmeyle borçtan vazgeçmesi) | 3. Yenileme (Yeni borçla eskisini bitirme; 10 yıllık yeni zamanaşımı başlar) | 4. Birleşme (Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide toplanması) | 5. İfa İmkânsızlığı (Kusursuz imkânsızlık) | 6. Takas (Karşılıklı ve muaccel borçların mahsubu) | 7. Zamanaşımı (Süre geçmesiyle borcun dava edilemez/eksik borç hâline gelmesi).

Sözleşmenin Kurulabilme Şartları (Şema 1.19 – S. 56): Karşılıklı uygun irade beyanı; irade sakatlığı (zorlama, korkutma, aldatma) olmaması; ehliyet (18 yaşından küçükler ve akıl hastaları yapamaz); konunun emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya imkânsız olmaması.
1.11.1. Kira Sözleşmesi (S. 57): Adi Kira (ev, araba), Ürün Kirası (tarla, zeytinlik, inek – ürün toplama hakkı verir), Konut ve Çatılı İş Yeri Kirası.
1.11.2. İş Sözleşmesi (S. 57-58): Süresi 1 yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur.
İnsan Emeği Konulu Sözleşmeler (S. 58): Hizmet Sözleşmesi (garson, doktor), İstisna/Eser Sözleşmesi (terzi, marangoz, müteahhit — maddi bir şey üzerine yapılmayan hasta tedavisi ve ders anlatmak istisna sözleşmesi olmaz!), Vekâlet Sözleşmesi (avukat, mimar).
1.11.3. Üyelik (Abonelik) Sözleşmesi (S. 58-59): Belirsiz süreli veya süresi 1 yıldan fazla olan abonelikler gerekçesiz ve ceza ödemeksizin feshedilebilir.
1.11.4. Satış Sözleşmesi (S. 59): 3 unsuru: Satılan şey, Bedel, Anlaşma.
1.11.5. Lisans Sözleşmesi (S. 59): Marka, patent, teknoloji veya ticari bilgiyi kullanma hakkı veren sözleşme (FSEK).

📝 A) 1 – 8. Boşluk Doldurma Soruları ve Cevapları (Sayfa 60)

1. Hukuk kurallarına uymayan kişiler ceza, cebrî icra, tazminat, hükümsüzlük, iptal yaptırımlarıyla karşılaşırlar.
2. Yabancı devletlerle yapılan antlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından onaylanması gerekmektedir.
3. Türkiye’de aktif statü hakları (seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı) ile bireyler devlet yönetimine katılma hakkına sahip olur.
4. İstifa, azil, sözleşme feshi bozucu yenilik doğuran haklardandır.
5. Temel hak ve özgürlükler Anayasa ve kanunlar ile sınırlandırılabilir.
6. Alacaklının borçluya karşı sahip olduğu alacak hakkı birincil (asli) / nispi haklardandır.
7. Haksız fiiller hukuka aykırı olarak bir kişiye ya da mal varlığına zarar getiren eylemlerdir.
8. Türk Borçlar Kanunu’na göre haksız fiilin yaptırımı tazminat ödenmesidir.

✔️ B) 9 – 16. Doğru (D) / Yanlış (Y) Soruları ve Açıklamalı Cevapları (Sayfa 60)

• Soru 9: Devlet otoritesi ile desteklenen maddi yaptırımlara ceza denir. ➔ Y (Yanlış) (Genel adı yaptırım/müeyyidedir; ceza sadece bir türüdür.)
• Soru 10: Tabiat olayları hukuken bir hakkın doğmasına kaynak teşkil eder. ➔ D (Doğru) (Hukuki olay)
• Soru 11: İyi niyet kuralı hakkın kazanılması aşamasında, dürüstlük kuralı hakların kullanılması aşamasında söz konusudur. ➔ D (Doğru)
• Soru 12: Hukuki işleme veya ilişkiye taraf olan kişilere karşı ileri sürülebilen haklar mutlak haklardır. ➔ Y (Yanlış) (Nispi haklardır.)
• Soru 13: Savaş, seferberlik ve kamu düzeni temel hak ve özgürlüklerin olağanüstü sınırlandırma sebepleridir. ➔ Y (Yanlış) (Olağanüstü sebepler savaş, seferberlik ve OHÂL’dir; kamu düzeni olağan dönem sebebidir.)
• Soru 14: Bir borç ilişkisinde alacaklı ve borçlu olmak üzere iki taraf vardır. ➔ D (Doğru)
• Soru 15: Haksız fiiller borçlara kaynak olabilir. ➔ D (Doğru)
• Soru 16: Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide toplanabilmesine “ifanın imkânsızlığı” denir. ➔ Y (Yanlış) (“Birleşme” denir.)

🔘 C) 17 – 28. Çoktan Seçmeli Test Soruları ve Çözümleri (Sayfa 60 – 62)

• Soru 17: Devlet otoritesi ile desteklenen ve maddi yaptırımları olan kural hangisidir? ➔ E) Hukuk kuralları
• Soru 18: Hukuk düzeninin kişilere tanıdığı ve kişileri koruduğu menfaatlere ne ad verilir? ➔ B) Hak
• Soru 19: Annesine hediye etmek için kırdan çiçek toplayan çocuğun çiçekler üzerindeki hakkı? ➔ A) Hukuki fiil – aslen kazanma
• Soru 20: Hangisi temel hak ve özgürlüklerin olağanüstü durumlarda sınırlandırılma sebeplerinden biridir? ➔ B) Seferberlik
• Soru 21: Komşunuzun tavuklarının sizin kümesinize yumurtlaması durumunda hangisi gerçekleşmiştir? ➔ D) Hukuki olay
• Soru 22: Hangisi haklarımıza kaynak teşkil eden mevzuatlardan biri değildir? ➔ C) İçtihatlar
• Soru 23: Aşağıdaki olaylardan hangisi iyi niyet kuralı kapsamına girer? ➔ D) Çalıntı olduğunu bildiği malı satın almamak (Diğer şıklar dürüstlük kuralıdır).
• Soru 24: Hangisi pozitif statü (sosyal ve ekonomik) hakları grubundandır? ➔ D) Eğitim ve öğretim hakkı
• Soru 25: Hakkı ihlal etmesi söz konusu olan herkese karşı ileri sürülebilen haklara ne ad verilir? ➔ C) Mutlak
• Soru 26: Borç ilişkisi ile ilgili olarak hangisi doğrudur? ➔ E) Bir borç ilişkisinde taraflar hem alacaklı hem borçlu olabilirler.
• Soru 27: İleri sürülen bir hakkı etkisiz kılma veya sınırlama imkânı veren savunma haklarına ne ad verilir? ➔ B) Defi
• Soru 28: Hangisi borcu sona erdiren durumlardan biri değildir? ➔ A) Eza

🧩 D) 29 – 35. Kutucuk Eşleştirme Soruları ve Numaralı Cevapları (Sayfa 63)

• 29. Borç ilişkisinin unsurları: 5 (Borçlu), 10 (Alacaklı), 16 (Edim)
• 30. Normlar hiyerarşisinde yer alan yazılı düzenleyici metinler: 3 (Kanun), 8 (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri), 18 (Milletlerarası antlaşma)
• 31. Niteliklerine göre özel haklar: 1 (Mutlak haklar), 11 (Nisbi haklar)
• 32. Borcun sona erme sebepleri: 2 (İfa), 12 (Zaman aşımı), 14 (Takas)
• 33. Bir hakkın kazanılmasını sağlayan olgular: 6 (Hukuki olay), 9 (Hukuki fiil), 15 (Hukuki işlem)
• 34. Kişilerin devlete karşı ileri sürebileceği haklar: 7 (Negatif statü hakları), 13 (Pozitif statü hakları), 20 (Aktif statü hakları)
• 35. Olağanüstü hâl ilanı gerektiren durumlar: 4 (Ağır ekonomik bunalım), 17 (Doğal afet), 19 (Tehlikeli salgın hastalık)

📖 1 – 20. Terimler (Hukuk, Yaptırım Türleri, Kural Türleri ve Hak Kazanımı)

1. Hukuk: Toplumu düzenleyen ve devletin maddi yaptırım gücüyle desteklenen kurallar bütünü.
2. Adalet: Hak ve hukuka uygunluk, herkese hakkı olanı verme.
3. Kanun (Yasa): TBMM tarafından çıkarılan genel, soyut ve bağlayıcı yazılı hukuk kuralı.
4. Hak: Hukuk düzenince korunan ve sahibine yararlanma yetkisi tanınan menfaat.
5. Borç: Borçlunun alacaklıya karşı yerine getirmekle yükümlü olduğu verme, yapma veya yapmama davranışı.
6. Yükümlülük: Bir hukuk kuralı gereğince yapılması veya yapılmaması zorunlu olan ödev.
7. Yaptırım (Müeyyide): Hukuk kuralına aykırılık hâlinde devlet gücüyle uygulanan maddi sonuç.
8. Ceza: Suç işleyen kişiye uygulanan hapis veya adli para cezası.
9. Cebrî İcra: Borcunu rızasıyla ödemeyenin icra dairesi aracılığıyla devlet gücüyle zorlanması.
10. Tazminat: Hukuka aykırı fiille verilen maddi veya manevi zararın giderilmesi.
11. Hükümsüzlük: Kanuni koşullara uyulmadan yapılan işlemin hukuken geçersiz olması.
12. İptal: Hukuka aykırı idari işlemlerin idari yargı organlarınca ortadan kaldırılması.
13. Emredici Kurallar: Aksi kararlaştırılamayan zorunlu hukuk kuralları.
14. Tamamlayıcı Kurallar: Tarafların sözleşmede boş bıraktıkları hususları dolduran kurallar.
15. Tanımlayıcı Kurallar: Hukuki kavramların anlamını açıklayan kurallar.
16. Yorumlayıcı Kurallar: Sözleşmedeki belirsiz ifadeleri açıklığa kavuşturan kurallar.
17. Hukuki Olay: Hukukun kendisine sonuç bağladığı doğa/yaşam olayları (doğum, ölüm).
18. Hukuki Fiil: İnsan iradesiyle gerçekleşen ve hukukun sonuç bağladığı davranışlar.
19. Hukuki İşlem: Hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklaması (sözleşme, vasiyetname).
20. Aslen / Devren / Tesisen Kazanma: İlk sahibi olarak kazanma (aslen), başkasından devralma (devren), mevcut hak üzerinde yeni sınırlı hak kurma (tesisen).

📖 21 – 40. Terimler (İyi Niyet, Kamu/Özel Haklar, Borç Kaynakları ve Sona Erme)

21. İyi Niyet (TMK md. 3): Hakkın kazanılmasını engelleyen eksikliği gerekli özene rağmen bilmeme durumu.
22. Dürüstlük Kuralı (TMK md. 2): Hakları kullanırken ve borçları ifa ederken makul ve dürüst davranma yükümlülüğü.
23. Hakkın Kötüye Kullanılması: Hakkın dürüstlük kuralına aykırı ve başkasına zarar verecek biçimde kullanılması.
24. Negatif Statü Hakları: Bireyi devlete karşı koruyan, devlete müdahale etmeme ödevi yükleyen haklar.
25. Pozitif Statü Hakları: Bireyin devletten hizmet ve yardım istemesini sağlayan sosyal/ekonomik haklar.
26. Aktif Statü Hakları: Vatandaşların devlet yönetimine katılmasını sağlayan siyasi haklar.
27. Mutlak Haklar: Herkese karşı ileri sürülebilen haklar (mülkiyet, telif, kişilik hakları).
28. Nispi Haklar: Yalnızca hukuki ilişkinin tarafına karşı ileri sürülebilen haklar (alacak hakkı).
29. Yenilik Doğuran (İnşai) Haklar: Tek taraflı beyanla hukuki durum kuran, değiştiren veya bozan haklar.
30. Edim: Borç ilişkisinin konusu olan verme, yapma veya yapmama davranışı.
31. Defi Hakkı: Borçlunun özel bir sebebe (örn. zamanaşımı) dayanarak ödemeden kaçınma savunması.
32. Haksız Fiil (TBK md. 49): Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verme.
33. Sebepsiz Zenginleşme (TBK md. 77): Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığı/emeği aleyhine zenginleşme.
34. İfa: Borçlanılan edimin usulüne uygun yerine getirilmesi.
35. İbra: Alacaklının sözleşmeyle alacağından vazgeçerek borçluyu kurtarması.
36. Yenileme (Tecdid): Yeni bir borç kurarak eski borcun sona erdirilmesi.
37. Birleşme: Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide toplanması.
38. Takas: Karşılıklı, aynı cinsten ve muaccel iki borcun mahsup edilmesi.
39. Zamanaşımı: Kanuni süre içinde talep edilmeyen alacağın dava edilemez (eksik borç) hâle gelmesi.
40. Zilyetlik: Bir mal üzerinde fiili hâkimiyeti elinde bulundurma durumu.

⚖️ Temel Hukuk Bilgisi — 1. Ünite Ders Notları ve Kitap Cevapları

1. Ünite Girişi: Haklarımızı, Borçlarımızı ve Yükümlülüklerimizi Biliyor muyuz?

1.1. Hak, Borç ve Yükümlülükler (Sosyal Düzen Kuralları & Şema 1.1 – 1.2)

Yaptırım Türleri, Özelliklerine Göre Hukuk Kuralları (Şema 1.3) ve Hak Teorileri

Tablo 1.1: Hak-Yükümlülük Örnekleri ve Siyasi, Sosyal, Ekonomik Etkiler (Şema 1.5)

1.2. Hakların Kaynağı: Normlar Hiyerarşisi, Anayasa, Kanun ve Sözleşmeler

1.3. Hak Kazanımı ve Kaybı (Şema 1.9 & 1.10) ve TİHEK (Şema 1.11)

1.4. “İyi Niyet” (TMK md. 3) ve “Dürüstlük” Kuralı (TMK md. 2)

1.5. Kamusal Haklar (Şema 1.12) ve Özel Haklar (Şema 1.13 & Tablo 1.3)

1.6. Hakların Sınırlandırılması (Anayasa md. 13, Olağanüstü ve Olağan Dönemler)

1.7 – 1.10. Borç İlişkisi, Borçtan Doğan Haklar, Borcun Kaynakları ve Sona Ermesi

1.11. Sözleşme Türleri ve Kurulabilme Şartları (Şema 1.19 & 1.20)

1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Soruları Tam Cevap Anahtarı (1 – 35. Sorular)

1. Ünite Kapsamlı Hukuk Sözlüğü (40 Temel Kavram ve Örnekleri)