1. TEMA: SÖZÜN İNCELİĞİ (4. HAFTA / SAYFA 42 – 51)

TEMEL KAVRAMLAR VE TDK SÖZLÜK KARŞILIKLARI

1. Kanaat (Sayfa 42, Söz Varlığı):
   • 1. Anlam (TDK): Elindekinden hoşnut olma durumu, yeter bulma, fazlasını istememe.
   • 2. Anlam (TDK): Görüş, düşünce. (Metindeki anlamı)
2. Kültür / Hars (Sayfa 42, Söz Varlığı):
   • 1. Anlam (TDK): Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan araçların bütünü.
   • 2. Anlam (TDK): Bir topluma veya halk topluluğuna özgü düşünce ve sanat eserlerinin bütünü. (Metindeki anlamı)
3. Özgü (Sayfa 42, Söz Varlığı):
   • 1. Anlam (TDK): Birine, bir şeye ait olan; öze, has, mahsus. (Metindeki anlamı)
   • 2. Anlam (TDK): Belli bir kimsede, şeyde veya türde bulunan.
4. Deneme (Sayfa 46, Bilgi Kutusu):
   • 1. Anlam (TDK): Yazarın herhangi bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan, kendi kişisel görüş ve düşüncelerini özgürce anlattığı yazı türü.
   • 2. Anlam (TDK): Bir konuda alıştırma yapma, sınama süreci.

SAYFA SAYFA DERS İŞLENİŞİ VE BİREBİR SORU-CEVAPLAR

SAYFA 42: OKUMA SONRASI (SÖZ VARLIĞIMIZ VE DİL BİLGİSİ)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Picasso’nun Hatları” deneme metninin okuma sonrası çalışmaları olan Söz Varlığımızkelime eşleştirme tablosu ile Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri soruları yer almaktadır.

Sorular:

• 1. Okuduğunuz Picasso’nun Hatları adlı denemede geçen bazı kelimelerin sözlük anlamları tabloda verilmiştir. Cümlelerin bağlamından hareketle bu kelimelerin metinde hangi anlamda kullanıldığını belirleyip örnekteki gibi tabloya işaretleyiniz.
  • kanaat: “Çünkü o şiirler de gazel, kaside diye adlandıkları halde… acaba İslâm sanatının yahut edebiyatının nesini eksik görüyoruz da böyle bir kanaata varıyoruz?”
    • Cevap: 4. Görüş [✓] (Kitapta örnek verilmiştir)
  • kültür: “O resimler, kullanılan malzemelerin cinsi, mahiyeti ne olursa olsun, Batı kültürünün temsil ettiği bir algılamanın, bir kavrayışın yansımasını gösterir.”
    • Cevap: 2. Bir topluma veya halk topluluğuna özgü düşünce ve sanat eserlerinin bütünü [✓]
  • özgü: “Picasso, acaba, gerçekten bizim ‘hat sanatı’mızın etkisi altında mı kaldı da o resimleri yaptı, yoksa ‘hat sanatını’ bir ‘malzeme olarak’ kullanarak kendine özgü bir niyetini gerçekleştirmek mi istedi?”
    • Cevap: 1. Birine, bir şeye ait olan; öze, has, mahsus [✓]
• 2. Okuduğunuz Picasso’nun Hatları adlı denemede geçen “İslâm, İslâmî, hal, hattâ” kelimelerinin güncel yazım şekillerini TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten kontrol ediniz. Bu sözcüklerin metnin aslındaki yazımı ile güncel yazımı arasındaki farklılıklarını belirleyiniz, farklılığın gerekçelerini söyleyiniz.
  • Cevap: Güncel yazımları İslam, İslami, hal (bağlama göre hâl), hatta şeklindedir. Metnin yazıldığı dönemdeki imla kurallarında uzatma/inceltme işaretleri (şapka: â, î) ve kesme işareti (‘) daha yaygın kullanılmaktaydı. Günümüz TDK İmla Kılavuzu’nda kafa karışıklığına yol açmayan yerlerde bu işaretlerin kullanımı sınırlandırılmıştır. Metnin orijinal basımına sadık kalındığı için eski yazım korunmuştur.
• 3. Aşağıdaki cümlelerde virgüllerin kullanımlarını Türk Dil Kurumunun genel ağ sayfasındaki virgülün kullanım yerleri ile karşılaştırınız. Karşılaştırmanız sonucunda bulduğunuz farklılıkları gerekçeleriyle yazınız.
  • 1. Cümle: “Sonunda da, Picasso’nun eserlerinden daha farklı bir eser ortaya çıkmış olmaz.”
  • 2. Cümle: “Picasso, İslâm hatlarını resmine malzeme olarak seçerken, kendi resim kültürünün, resim geleneğinin özüne sadık kalmıştır.”
  • 3. Cümle: “O malzeme, aynı zamanda, kendini meydana getiren kaynaktan yoksun bırakılırsa, yani o malzemeyi meydana getiren ‘ruh’tan soyutlanırsa, o malzemeyi kullanarak varılmak istenen sonuç elde edilemeyecektir.”
    • Cevap:
      3. cümlede “da / de” bağlacından sonra virgül konmuştur. Güncel TDK kuralına göre bağlaçlardan sonra virgül konmaz.
      4. cümlede “-ken” zarf-fiil ekinden sonra virgül konmuştur. Güncel TDK kuralına göre tek başına kullanılan zarf-fiil eklerinden sonra virgül konmaz.
      5. cümlede “-sa / -se” şart ekinden sonra virgül konmuştur. Güncel TDK kuralına göre şart ekinden sonra virgül konmaz. Yazar bu virgülleri kendi üslubu gereği vurguyu artırmak amacıyla kullanmıştır.

SAYFA 43: METNİMİZİ ANLAYALIM (1-3. SORULAR)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Picasso’nun Hatları” deneme metnine ait metin tahlil sorularının ilk 3 maddesi yer almaktadır.

Sorular:

• 1. Okuduğunuz Picasso’nun Hatları adlı denemeye göre Picasso hat sanatını eserlerinde nasıl kullanmıştır? Söyleyiniz.
  • Cevap: Picasso, hat sanatını İslami bir niyet taşıyarak veya hat sanatının ruhunu benimseyerek değil; sadece kendi Batı resim anlayışına uygun, kendine özgü bir niyetini gerçekleştirmek için bir “malzeme” olarak kullanmıştır.
• 2. “Oysa malzeme olarak kullanılan bir ‘gelenek’ sadece bir malzeme olarak kalır. O malzeme, aynı zamanda, kendini meydana getiren kaynaktan yoksun bırakılırsa, yani o malzemeyi meydana getiren ‘ruh’tan soyutlanırsa, o malzemeyi kullanarak varılmak istenen sonuç elde edilemeyecektir.” cümlelerinden hareketle geleneğin sanat eserlerinde nasıl kullanılması gerektiği hakkındaki düşüncelerinizi söyleyiniz.
  • Cevap: Gelenek, sanat eserinde sadece biçimsel bir şema veya yüzeysel bir kopyalama malzemesi olarak kullanılmamalıdır. Gelenekten yararlanan bir sanatçı, o geleneği doğuran zihniyeti, kültürel kaynağı ve “ruhu” kendi özüyle kavramalı ve özümsemelidir.
• 3. “Picasso, adı geçen hatları kendi kültürünün süzgecinden, kendi kavrayışının eleğinden geçirerek ‘yeniden anlamlandırmıştır.’ ” cümlesi güzel sanatların hangi özelliklerini vurgulamaktadır? Yazınız.
  • Cevap: Güzel sanatların özgünlük, öznellik ve yaratıcılık özelliklerini vurgulamaktadır. Sanatçı, başka bir kültürden aldığı ögeyi olduğu gibi aktarmaz; kendi kültürünün ve zihninin süzgecinden geçirerek ona yeni bir anlam kazandırır.

SAYFA 44: METNİMİZİ ANLAYALIM (4-7. SORULAR)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: Yardımcı fikirler, metnin konusu/ana fikri, düşünceyi geliştirme yolları ve metinler arası karşılaştırma soruları yer almaktadır.

Sorular:

• 4. Metnin ana fikrini destekleyen yardımcı fikirleri belirleyerek örnekteki gibi yazınız.
  • Örnek: Picasso, resimlerinde hat sanatını kullanırken İslami bir niyet taşımamaktadır. (Kitapta verilmiştir)
  • Cevap:
    • Bir sanat eserinde kullanılan malzeme ne olursa olsun, o eser sanatçının mensup olduğu kültürün algısını yansıtır.
    • Biçimsel benzerlikler bir eseri o kültürün sanatı yapmaya yetmez; esas olan arkasındaki ruhtur.
    • Gelenekten yararlanmak biçimi kopyalamak değil, geleneğin ruhunu kavramaktır.
• 5. Belirlediğiniz yardımcı fikirlerden yararlanarak denemenin konusunu, ana fikrini ve yazılış amacını yazınız.
  • Cevap:
    • Metnin Konusu: Picasso’nun resimlerinde İslami hat sanatını kullanma şekli ve sanatta gelenekten yararlanma biçimi.
    • Metnin Ana Fikri: Sanat eseri dış biçimiyle başka bir kültüre benzese dahi, ancak arkasındaki ruhu taşıyorsa o kültüre ait olur; gelenek sadece bir malzeme olarak kopyalanamaz.
    • Yazılış Amacı: Sanatta gelenekten yararlanmanın biçimsel bir kopyalama olmadığını açıklamak ve okuru öz ile biçim ilişkisi üzerine düşündürmektir.
• 6. Okuduğunuz metinde geçen düşünceyi geliştirme yollarını (tanık gösterme, tanımlama, karşılaştırma vb.) bulunuz. Bunların metne olan katkısını yazınız.
  • Cevap: Metinde Batı sanatı ile İslami hat sanatı arasında karşılaştırma yapılmış; Picasso’nun resimleri örneklendirme olarak kullanılmıştır. Bu yollar yazarın düşüncelerini somutlaştırarak okur için daha ikna edici hâle getirmiştir.
• 7. a) Picasso’nun Hatları ve San’at adlı metinlerden alınan bölümleri okuyunuz.
  • Cevap: Metin bölümleri okunur.
• b) Okuduğunuz bölümlerden hareketle Rasim Özdenören ve Faruk Nafiz Çamlıbel’in sanata bakışındaki benzerlik ve farklılıkları söyleyiniz.
  • Cevap:
    • Benzerlik: Her iki sanatçı da kendi yerli değerlerine, milli kültürüne ve geleneğin özüne sahip çıkılması gerektiğini savunmaktadır.
    • Farklılık: Rasim Özdenören konuyu fikirsel ve zihinsel boyutta bir deneme yazısıyla ele alırken; Faruk Nafiz Çamlıbel duygusal ve imgesel boyutta, tezat sanatıyla bir şiir olarak dile getirmiştir.
• c) Okuduğunuz bölümlerden hareketle Picasso’nun Hatları ve San’at adlı metinleri açık ve örtük ileti kullanımı, dil me anlatım yönünden karşılaştırınız.
  • Cevap:
    • Picasso’nun Hatları (Deneme): Düşünce odaklıdır. Açık iletiler ağırlıktadır, dil yalın ve düşünseldir.
    • San’at (Şiir): Duygu ve imge odaklıdır. Örtük iletiler, mecazlar ve ahenk unsurları ağırlıktadır.

SAYFA 45: SANATÇIYI TANIYALIM (RASİM ÖZDENÖREN) & METİN SEÇİMİ

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: Rasim Özdenören’in (1940-2022) biyografisi, eserleri ve “Benim Gözümden Rasim Özdenören” üslup belirleme sorusu yer almaktadır.

Sorular:

• Rasim Özdenören’in biyografisinden ve incelediğiniz Picasso’nun Hatları adlı denemeden yaptığınız çıkarımlardan hareketle aşağıda verilen parçalardan hangisinin Rasim Özdenören’e ait olabileceğini gerekçesiyle söyleyiniz.
  • I. Metin: “Bir edebiyatın, mensubu bulunduğu kültürün öz evladı olarak dışlaşması yalnızca biçimsel bir durum değildir. Bu, o edebiyatın okunmasında müracaat edilecek kod çözümleyicisinin belirlenmesinde de, dolayısıyla doğru okumanın belirlenmesinde de işe yarayacaktır…”
  • II. Metin: “Namık Kemal, vatan, ulus, özgürlük, insanlık gibi yüksek kavramlara kendini adamış olduğu için bu ülkede anıtı yapılacak adamlardan biridir…”
  • Cevap: I. Metin Rasim Özdenören’e aittir. Gerekçesi; I. Metnin kültür, yerlilik, kökler ve edebiyatta biçim-öz ilişkisini düşünsel bir derinlikle ele almasıdır. Bu durum yazarın “Picasso’nun Hatları” denemesindeki üslubuyla birebir örtüşmektedir.

SAYFA 46: DERS DIŞI ÇALIŞMA — “CANIM KİTAP” VE DENEME TÜRÜ

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: Üstte deneme türünün özelliklerini açıklayan Fark Edelim bilgi kutusu bulunmaktadır. Alt kısımda Suut Kemal Yetkin’in “CANIM KİTAP” adlı deneme metni başlamaktadır.

(Bu sayfada yanıtlanacak soru bulunmamaktadır.)

SAYFA 47: “CANIM KİTAP” (DEVAMI) VE İLK SORULAR

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Canım Kitap” deneme metni tamamlanmaktadır (12 Haziran 1957 – Suut Kemal Yetkin / Denemeler). Metin sonunda ilk 2 soru yer almaktadır.

Sorular:

• 1. “Issız bir adada yapayalnız yaşamak zorunda kalsanız hangi romanları yanınıza alıp götürürsünüz?” sorusuna siz nasıl bir yanıt verirdiniz? Gerekçeleriyle yazınız.
  • Cevap: Yanıma insan ruhunu ve dostluğu anlatan klasikleri alırdım. Çünkü yalnızlık anında insanı ayakta tutan şey edebiyatın sunduğu içsel zenginliktir.
• 2. “Bana öyle geliyor ki, ıssız bir adada yaşamak zorunda kalan bir insana: — Yanınıza neler alıp götürürsünüz? Deseler, o insan erkekse, başta traş makinesi olmak üzere gece giyeceklerini; kadın ise dudak boyası ile tuvaletlerini almayı herhalde düşünmez; yaşamak için gerekli bir iki şeyden sonra, gerisini gene kitaplara ayırırdı.” ifadelerinden hareketle toplum ve kitap ilişkisi hakkındaki görüşlerinizi yazınız.
  • Cevap: İnsan temel fiziksel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra zihinsel ve ruhsal bir sığınak arar. Kitaplar, toplumsal yaşamda da bireyin yalnızlığını gideren, ona can yoldaşı olan en temel kültür ögesidir.

SAYFA 48: CANIM KİTAP (3-4. SORULAR VE İŞARETLEME TABLOSU)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Canım Kitap” metninin 3 ve 4. soruları ile düzyazı türleri işaretleme tablosu yer almaktadır.

Sorular:

• 3. “Yaratışı, alışveriş haline getiren yazarlarla işim yok. İçinden pazarlıklı edebiyat eserlerini daima kitaplığımdan uzak tuttum. Hele insana şu dünyayı zehreden romanlara her zaman şüphe ile bakmışımdır. Hayatın acıları yetmiyormuş gibi, onu karartılmış yönleriyle bir de, nefes darlığı veren romanlarda yaşamak çekilir şey midir? — Ama bunlar hayatta var! — İyi ya, hayatta varsa ne diye romana girsin? — Peki, edebiyat görevsiz mi kalsın? Ne denir böylesine? Hayatı güzelleştiren, insanı hayata bağlayan, öz duygularla zenginleştiren edebiyatın bundan daha üstün görevi olur mu ki, ona başka görevler arayalım?” Yazarın yukarıdaki düşüncelerine katılıyor musunuz? Düşüncelerinizi gerekçeleriyle yazınız.
  • Cevap: Yazarın sanatın insanı ferahlatması ve hayata bağlaması gerektiği görüşüne katılıyorum. Edebiyat sadece karamsarlığı aktarmamalı, insana yaşama sevinci ve estetik güzellik katmalıdır.
• 4. Okuduğunuz metinde geçen “Kitap, bizi avuttuğu gibi yükseltir de. Kısa hayatında insanın edindiği tecrübeler ne kadar azdır! Oysa ki, şiirler ve romanlar, yaratıcılarının türlü iç tecrübeleriyle kaynaşır. Onlarla zenginleşir, onlarla eksiklerimizi gideririz. Bir şeyler öğrenmek için roman veya şiir okunduğunu sanmıyorum. Sanatçı bir şeyler öğretmek, bazı doğruları göstermek amacı ile yazmamıştır ki, okuyucu öğrenmek için okusun! Fikir eseri ile sanat eserinin ayrıldığı nokta işte burada!” ifadelerinden hareketle sanat metinlerinin özellikleri hakkındaki çıkarımlarınızı yazınız.
  • Cevap: Sanat metinlerinin temel amacı bilgi öğretmek değil; insanı duygusal olarak yükseltmek, estetik haz vermek ve okura başkalarının tecrübelerini hissettirmektir. Bilgi öğretmek fikir eserlerinin görevidir.
• a) Aşağıda düzyazı türlerine ait bazı özellikler verilmiştir. Bu özelliklerden Picasso’nun Hatları adlı denemede bulunanları işaretleyiniz.
  • Cevap:
    • [X] Duygu ve düşünceler kesin sonuçlara varmaksızın aktarılır.
    • [ ] Metinde nesnel ifadeler ağırlıktadır. (İşaretlenmez)
    • [X] Duygu me düşünceler, iddiasız bir şekilde açıklanır.

SAYFA 49: CANIM KİTAP (5. SORU – YARDIMCI FİKİRLER)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Canım Kitap” denemesinin yardımcı fikirlerini belirleme sorusu yer almaktadır.

Sorular:

• 5. Okuduğunuz metnin yardımcı fikirlerini örnekteki gibi yazınız.
  • Örnek: Edebiyat insan hayatında vazgeçilmez bir yere sahiptir. (Kitapta verilmiştir)
  • Cevap:
    1. Kitaplar insanın dünyadaki en yakın ve en güvenilir dostlarıdır.
    2. İnsanlar yalnızlıklarını ve sıkıntılarını kitaplara sığınarak aşarlar.
    3. Edebî eserler insana kendi dar tecrübesinin ötesinde zengin iç tecrübeler kazandırır.

SAYFA 50: CANIM KİTAP (6-8. SORULAR VE ÇIKIŞ KARTI)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: “Canım Kitap” denemesinin son soruları ve ünite değerlendirme Çıkış Kartı yer almaktadır.

Sorular:

• 6. Yazarın yardımcı fikirleri aktarırken kullandığı düşünceyi geliştirme yollarını belirleyiniz. Bu düşünceyi geliştirme yollarından birini kullanarak bir paragraf yazınız.
  • Cevap: Yazar tanımlama ve örneklendirmeden (Sait Faik, André Gide, Çehov vb.) yararlanmıştır.
  • Örnek Paragraf: “Kitap, insanın zihninde açılan sonsuz bir penceredir. İnsan o pencereden baktıkça kendi dar dünyasının dışındaki hayatları keşfeder. Tıpkı bir pusula gibi, karanlık zamanlarda yolumuzu aydınlatır.”
• 7. Okuduğunuz Canım Kitap adlı denemenin konusunu, ana fikrini ve yazılış amacını yazınız.
  • Cevap:
    1. Metnin Konusu: Kitap sevgisi ve edebiyatın insan hayatındaki yeri.
    2. Metnin Ana Fikri: Kitaplar insana yalnızlığında can yoldaşı olan, hayatı güzelleştiren ve insanı yükselten en değerli varlıklardır.
    3. Yazılış Amacı: Okura kitap sevgisi aşılamak ve okumanın insan ruhundaki yerini hissettirmektir.
• 8. Okuduğunuz Canım Kitap adlı metinde deneme türünün hangi özelliklerini görmektesiniz? Yazınız.
  • Cevap: Yazarın samimi bir dille, kanıtlama amacı gütmeden kendisiyle sohbet eder gibi yazması ve kişisel görüşlerini özgürce paylaşması deneme türünün özellikleridir.
• ÇIKIŞ KARTI (3 – 2 – 1 Etkinliği):
  • Üç Yaz (Picasso’nun Hatları adlı denemeden hareketle deneme türü hakkında öğrendiğiniz 3 bilgi):
    1. Denemede yazar düşüncelerini kanıtlama zorunluluğu taşımaz.
    2. Konu sınırlaması yoktur; yazar her konuda kişisel görüş belirtebilir.
    3. Üslup son derece içten, samimi ve kendisiyle konuşur gibidir.
  • İki Sor (Picasso’nun Hatları adlı denemeden hareketle deneme türü hakkında merak ettiğiniz 2 soru):
    1. Deneme yazarı ile köşe yazarı (fıkra yazarı) arasındaki temel fark nedir?
    2. Bir denemenin inandırıcı olması için yazarın nasıl bir dil kullanması gerekir?
  • Bir Paylaş (Picasso’nun Hatları adlı denemeden hareketle deneme türü hakkındaki bir görüşünüz):
    1. Deneme, insanın kendi düşünce dünyasında çıktığı özgür bir zihinsel yolculuktur.

SAYFA 51: EDEBİYAT ATÖLYESİ: YAZMA (YAZMA ÖNCESİ)

Sayfa İçeriği ve Metin Bilgisi: EDEBİYAT ATÖLYESİ: YAZMA — “Duygularımı Betimliyorum” çalışmasının hazırlık aşamasıdır. Tablo altına şiir yazma geleneği açıklanır ve 3 görsel verilir.

Sorular:

• Kendinizi bir şair olarak düşününüz ve aşağıdaki görsellerin yanına dize ya da dizeler yazınız. Dizelerinizi oluştururken imge, sembol, çağrışımlardan ve betimleyici ifadelerden yararlanmayı unutmayınız.
  • 1. Görsel (Sonbahar Ormanı / Sarı Yapraklar):
    • Cevap:
      “Sararan yapraklar düşer toprağa tek tek, Hüzünlü bir rüzgâr eser, kış geldi gelecek…”
  • 2. Görsel (Papatyalar ve Mavi Kelebek):
    • Cevap:
      “Baharın müjdesi mavi kelebek kanadında, Kırlarda papatyalar güler güneşin altında…”
  • 3. Görsel (Dağ Gölünde Ahşap Kayıklar):
    • Cevap:
      “Sakin suların kucağında bağlı kayıklar, Dağların gölgesinde huzuru fısıldar zaman…”