Bu sayfa çok önemli çünkü birazdan okuyacağımız hikâyeleri analiz ederken kullanacağımız teknik terimlerin (yani alet çantamızın) ne anlama geldiğini öğretiyor. Burada bir kavram haritası var ve bizden yukarıdaki kelimeleri uygun boşluklara yerleştirmemiz isteniyor.

Sayfa 75 Analizi: Hikâye Terimleri ve Kavram Haritası
1. ETKİNLİK REHBERİ: Kavram Haritasını Dolduralım
Kitabında verilen kelimeler: betimleyici, kurmaca, çatışma, kişi kadrosu, kişi, öyküleyici, nesne, konu, edebî dil, başkahraman, tema, olay.
Şimdi şemadaki tanımlara göre doğru kelimeleri yerleştirelim. Sen de kitabına yazabilirsin:
1. En Üstteki Ana Tanım:
“Yazar; [kurmaca] bir metin olan hikâyede [olay], [kişi], [nesne] gibi unsurları hayal dünyasında yeniden kurgulayarak metne aktarır.” 1
Neden? Hikâye gerçeğin aynısı değil, yazarın zihninde tasarladığı (kurmaca) halidir. Olay, kişi ve nesneler bu kurgunun yapı taşlarıdır.
2. Sol Taraftaki Kutucuklar:
“Hikâyedeki temel duygu ya da kavram, [tema] olarak adlandırılır.” 2222
İpucu: Soyut ve genel olan şey “Tema”dır (Aşk, yalnızlık gibi).
“Hikâyede olayları aktarmak için [öyküleyici] anlatımdan yararlanılır.” 3
Neden? Bir olayı film gibi akıtarak anlatmaya “öyküleme” denir.
“Hikâyelerin dilinde genellikle [edebî dil] özellikleri ağır basar.” 4
Neden? Hikâye öğretici bir metin değildir, sanatsal ve etkileyici bir dil kullanılır.
“Hikâyelerde değişik fikirlere ve özelliklere sahip olmaktan veya hayat tarzından kaynaklanan anlaşmazlık durumları, [çatışma] diye adlandırılır.” 5
Neden? İyi ile kötü, zengin ile fakir, hayal ile gerçek arasındaki mücadele hikâyeyi sürükleyici kılar. Buna çatışma denir.
3. Sağ Taraftaki Kutucuklar:
“Hikâyede ele alınan ve üzerinde durulan düşünce, durum veya sorun; metnin [konusunu] oluşturur.” 6
İpucu: Somut ve o hikâyeye özel olan şey “Konu”dur.
“Hikâyede kişileri ve olayın geçtiği mekânı zihinde canlandırabilmek için [betimleyici] anlatımdan yararlanılır.” 7
Neden? “Gözünde canlandırma” = Betimleme (Tasvir etme).
“[Kişi kadrosu], bir anlatıda yer alan ve anlatılan olayla dolaylı veya dolaysız olarak ilişkisi bulunan varlıkların tümünün adıdır.” 8888
Not: Sadece insanlar değil, hikâyedeki herkes bu kadroya dahildir.
4. En Alttaki Bağlantı:
“Yazar tarafından kurgulanan metinlerde [başkahraman] sorunlar yaşayacak, bu sorunlar çatışmalara neden olacak ve bu çatışmalar olayların gelişimini sağlayacaktır.” 9999
Neden? Hikâyenin merkezindeki, olayları sürükleyen kişiye başkahraman denir.

2. MİNİ SÖZLÜK (Alet Çantası)
Bu sayfada öğrendiğimiz ve sınavlarda kesinlikle karşına çıkacak terimleri özetleyelim:
Kurmaca: Gerçek hayattan alınsa bile yazarın hayal gücüyle yeniden şekillendirdiği gerçeklik. (Roman ve hikâye kurmacadır; haber yazısı gerçektir).
Tema vs. Konu: Tema geneldir (Örn: Kıskançlık), Konu özeldir (Örn: Kardeşinin başarısını kıskanan Ali’nin hikâyesi).
Öyküleyici Anlatım: Olayı videoya çeker gibi hareketli anlatmak. (“Geldi, baktı, koştu…”)
Betimleyici Anlatım: Olayı fotoğraflar gibi durağan ve detaylı anlatmak. (“Sarı saçlı, mavi gözlü çocuk, eski püskü duvara yaslandı…”)
Çatışma: Hikâyedeki gerilimi sağlayan zıtlık. (Karakterin kendi iç çatışması veya başka biriyle olan çatışması).

Alet çantamızı doldurduk! Artık hikâyeleri teknik bir gözle incelemeye hazırız. Sırada ilk okuma metnimiz ve öncesindeki hazırlık soruları var.